- علیرضا کیانی، ريیس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق بازرگانی
گزارش تازه از تراز پرداخت‌های ایران نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۴، با وجود ثبت ۱۰۴.۲ میلیارد دلار صادرات کالایی، کسری حساب خدمات به ۱۵.۰۸ میلیارد دلار و کسری خالص حساب سرمایه به ۱۹.۶۲ میلیارد دلار رسیده است؛ ارقامی که چالش حفظ منابع ارزی و توسعه صادرات خدمات را برجسته می‌کند.
بررسی روند تراز پرداخت‌های ایران در سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اقتصاد کشور، در کنار ظرفیت قابل‌توجه صادرات کالا، همچنان با کسری مزمن در بخش خدمات و خروج خالص منابع سرمایه‌ای روبه‌روست. بر اساس گزارش هفتگی شماره ۲ با عنوان «تحلیل ترازپرداخت‌های ایران» به قلم علیرضا کیانی، رئیس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق بازرگانی تهران، خالص حساب سرمایه در سال ۱۴۰۴ به منفی ۱۹ میلیارد و ۶۲۳ میلیون دلار رسیده و کسری حساب خدمات نیز با ثبت ۱۵ میلیارد و ۸۰ میلیون دلار، به بالاترین سطح دوره بررسی‌شده افزایش یافته است.
داده‌های این گزارش که منبع آن بانک مرکزی اعلام شده، تصویری از تغییرات سه بخش اصلی اقتصاد خارجی کشور، یعنی تجارت کالا، مبادلات خدمات و جریان سرمایه ارائه می‌کند.
صادرات کالایی به ۱۰۴ میلیارد دلار رسید
بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش، مجموع صادرات نفتی و غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۴ میلیارد و ۲۱۰ میلیون دلار رسید. از این میزان، ۵۷ میلیارد و ۴۴۲ میلیون دلار به صادرات نفتی و ۴۶ میلیارد و ۷۶۸ میلیون دلار به صادرات غیرنفتی اختصاص داشت.
در همین سال، ارزش واردات کالا بر مبنای فوب ۷۷ میلیارد و ۸۷۱ میلیون دلار گزارش شده است. بر این اساس، تراز تجارت کالایی کشور حدود ۲۶ میلیارد و ۳۳۹ میلیون دلار مثبت بوده است.
مقایسه این ارقام با سال‌های گذشته نشان می‌دهد صادرات کالایی ایران پس از افت قابل‌توجه در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، روند بازیابی خود را آغاز کرده است. مجموع صادرات کالا در سال ۱۴۰۳ به ۱۱۵ میلیارد و ۴۲۱ میلیون دلار رسید، اما در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۴ میلیارد و ۲۱۰ میلیون دلار کاهش یافت.
این روند نشان می‌دهد مثبت بودن تراز تجارت کالا، به‌تنهایی برای ارزیابی وضعیت کلی مبادلات خارجی کشور کافی نیست و باید در کنار حساب خدمات و جریان سرمایه بررسی شود.
| شاخص در سال ۱۴۰۴ | میلیارد دلار |
|---|---|
| صادرات نفتی | ۵۷٫۴۴۲ |
| صادرات غیرنفتی | ۴۶٫۷۶۸ |
| مجموع صادرات کالا | ۱۰۴٫۲۱۰ |
| واردات کالا (فوب) | ۷۷٫۸۷۱ |
| تراز تجارت کالا | ۲۶٫۳۳۹+ |
| کسری حساب خدمات | ۱۵٫۰۸۰- |
| حساب درآمد | ۱٫۲۸۷- |
| انتقالات جاری | ۲٫۴۲۳+ |
| خالص حساب سرمایه | ۱۹٫۶۲۳- |
واحد: میلیارد دلار. ارقام از گزارش اصلی استخراج شده‌اند.
کسری حساب خدمات از ۱۵ میلیارد دلار عبور کرد
یکی از مهم‌ترین نکات گزارش، افزایش کسری حساب خدمات در سال‌های اخیر است.
بر اساس داده‌های ارائه‌شده، کسری این حساب که در سال ۱۳۹۹ حدود ۳ میلیارد و ۹۹۹ میلیون دلار بود، در سال ۱۴۰۰ به ۶ میلیارد و ۷۸۹ میلیون دلار رسید. این رقم در سال ۱۴۰۱ به ۷ میلیارد و ۳۳۲ میلیون دلار، در سال ۱۴۰۲ به ۱۱ میلیارد و ۱۵۹ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به ۱۲ میلیارد و ۱۹۴ میلیون دلار افزایش یافت.
در سال ۱۴۰۴ نیز کسری حساب خدمات با رسیدن به ۱۵ میلیارد و ۸۰ میلیون دلار، روند افزایشی خود را ادامه داد.
این وضعیت از نگاه اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حساب خدمات یکی از بخش‌های مهم تراز پرداخت‌هاست و مبادلاتی مانند حمل‌ونقل، مسافرت و سایر خدمات بین‌المللی را دربرمی‌گیرد.
افزایش کسری این حساب می‌تواند ضرورت توجه بیشتر به توسعه صادرات خدمات و تقویت توان رقابتی شرکت‌های ایرانی در بازارهای بین‌المللی را برجسته کند.
کسری خالص حساب سرمایه؛ ۱۹.۶ میلیارد دلار
بخش دیگر گزارش به وضعیت خالص حساب سرمایه اختصاص دارد؛ شاخصی که در تمام سال‌های دوره بررسی‌شده، به‌جز سال ۱۳۹۸، منفی بوده است.
بر اساس گزارش، خالص حساب سرمایه در سال ۱۳۹۶ حدود ۱۹ میلیارد و ۴۴۱ میلیون دلار منفی بود. این رقم در سال ۱۳۹۷ به منفی ۹ میلیارد و ۹۳۵ میلیون دلار کاهش یافت و در سال ۱۳۹۸ به حدود ۲۴۹ میلیون دلار مثبت رسید.
با این حال، روند منفی در سال‌های بعد دوباره آغاز شد؛ به‌طوری‌که کسری خالص حساب سرمایه در سال ۱۴۰۰ به ۹ میلیارد و ۹۳۲ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۱ به ۱۰ میلیارد و ۸۴۱ میلیون دلار رسید.
این شاخص در سال ۱۴۰۲ به منفی ۱۹ میلیارد و ۸۸۲ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به منفی ۲۰ میلیارد و ۷۱۴ میلیون دلار افزایش یافت. در سال ۱۴۰۴ نیز خالص حساب سرمایه با ثبت منفی ۱۹ میلیارد و ۶۲۳ میلیون دلار همچنان در سطح بالایی باقی ماند.
در تحلیل ارائه‌شده، این وضعیت نشانه ضعف در جذب خالص منابع سرمایه‌ای خارجی یا غلبه خروج خالص منابع مالی است؛ وضعیتی که می‌تواند ظرفیت تأمین مالی سرمایه‌گذاری‌های داخلی را محدود کند.
توسعه صادرات خدمات؛ فرصتی برای بخش خصوصی
گزارش «تحلیل ترازپرداخت‌های ایران» در بخش جمع‌بندی، بر ضرورت تقویت توان صادراتی کشور، توسعه خدمات و بهبود شرایط جذب سرمایه تأکید دارد.
از منظر بخش خصوصی، افزایش کسری حساب خدمات اهمیت ویژه‌ای دارد. توسعه فعالیت شرکت‌های ایرانی در حوزه حمل‌ونقل بین‌المللی، خدمات لجستیکی، ترانزیت، خدمات فنی و مهندسی و سایر فعالیت‌های تخصصی می‌تواند به تقویت درآمدهای ارزی کشور کمک کند.
در صنعت حمل‌ونقل، این موضوع تنها به افزایش حجم جابه‌جایی کالا محدود نمی‌شود؛ بلکه توسعه خدمات ارزش‌افزوده، افزایش سهم شرکت‌های ایرانی در زنجیره‌های بین‌المللی حمل‌ونقل و تقویت حضور آنها در بازارهای منطقه‌ای نیز اهمیت دارد.
از سوی دیگر، تداوم کسری خالص حساب سرمایه ضرورت بهبود فضای کسب‌وکار، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و فراهم کردن زمینه مشارکت سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را برجسته می‌کند.
ضرورت نگاه یکپارچه به درآمد ارزی
داده‌های گزارش نشان می‌دهد مثبت بودن تراز تجارت کالا در کنار کسری فزاینده حساب خدمات و تداوم خروج خالص منابع سرمایه‌ای، تصویر پیچیده‌تری از وضعیت اقتصاد خارجی ایران ارائه می‌کند.
به بیان دیگر، افزایش صادرات کالا تنها بخشی از معادله تأمین و حفظ منابع ارزی است. توسعه صادرات خدمات، تقویت ظرفیت جذب سرمایه و ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت رقابت‌پذیر بنگاه‌های ایرانی در بازارهای بین‌المللی نیز در این معادله نقش دارند.
برای اقتصادی که به دنبال تنوع‌بخشی به منابع درآمد ارزی است، حمل‌ونقل و لجستیک می‌توانند فراتر از نقش پشتیبانی تجارت خارجی، به یکی از محورهای توسعه صادرات خدمات تبدیل شوند.
منبع: گزارش هفتگی شماره ۲ «تحلیل ترازپرداخت‌های ایران»، علیرضا کیانی، رئیس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق بازرگانی تهران؛ داده‌های آماری با منبع اعلام‌شده بانک مرکزی.
