ژانویه ۱۹۸۸. اکونومیست ققنوسی را روی جلد میگذارد که از خاکستر اسکناسها برمیخیزد و سکهای به گردن دارد با رقم ۲۰۱۸. تیتر میگوید: برای پول جهانی آماده شوید. سی سال میگذرد؛ دلار نمیسوزد و ققنوس نمیآید. اما در ۲۰۱۸ طرفداران ارز دیجیتال جلد را از آرشیو درمیآورند و پیروزمندانه میپرسند: دیدید؟ بیتکوین!
پیشبینیای که محقق نشد، به پیشگوییای بدل شد که محقق شده است. ققنوس هیچگاه نیامد، ولی سکهاش را هر ژانویه کسی پیدا میکند؛ این بار روی جلد اکونومیست ۲۰۲۷.
جلد اکونومیست ۲۰۲۷: تحلیل سردبیر یا مهندسی آینده؟
میپرسند جلد حاصل تحلیل سردبیر است یا اهرمی برای ساختن جهان. پاسخ بیرمزتر از آن است که رمزدوستان میخواهند. «جهانِ پیشِ رو» فهرستی از مضمونهاست که بخشیاش را نویسندگان بیرونی از دنیای مالی، کسبوکار و سیاست مینویسند؛ تام استندیج، سردبیر آن، گفته است که از آنان میپرسند مضمونهای بزرگ سال بعد در حوزهشان چیست. جلد همان فهرست است که لباس معما پوشیده[۱]. یعنی نه فرمان یک محفل سری، که نظرسنجی از خبرگان. توطئهای که پیش از اجرا از نویسندگانش نظر میپرسد، عجیب دموکراتیک است.
با این همه «فقط تحلیل» هم نیمی از حقیقت است. بر پایهی گزارشهای چند سال پیش، مجله نزدیک به یک میلیون خواننده دارد و بسیاریشان مدیر و سیاستگذارند؛ آینده را فقط گزارش نمیکند، پرسشها را دربانی میکند. پژوهشگران ارتباطات اسمش را «تعیین دستور کار» گذاشتهاند: رسانه نمیگوید چه فکر کنید، میگوید به چه فکر کنید. ده مضمون که ژانویه روی میز هیئتمدیره بنشیند، گاه تا اسفند در قالب بودجه درمیآید. رابرت مرتون این را پیشگویی خودتحققبخش نامید: برداشتی از موقعیت که آدمها بر پایهی آن رفتار میکنند و برداشت را درست درمیآورند.
دربارهی جلد اکونومیست ۲۰۲۷ هم کار از تصویر گذشته است: سردبیر ده مضمون سال را در وبیناری برای اعضای فدراسیون جهانی آگهیدهندگان شرح میدهد. ققنوس این بار با دعوتنامه و ثبتنام قبلی میآید.
اما این قدرت مرز دارد. بازار و بودجه خود را با پیشبینی هماهنگ میکنند؛ ویروس نه. ویروس از فهرست دهتایی خبر نداشت و بیدعوت آمد. استندیج پس از کووید نوشت که آن را نمیدیدند و بیشتر پیشبینیهای ۲۰۲۰، از جمله پیشبینیهای خودشان، باطل شد. نگاهی به دو سال اخیر هم همین الگو را نشان میدهد: روندها را بهتر میبیند تا ناگهانیها. قدرت سردبیر قدرت بر توجه است، نه بر سرنوشت.
چرا جلدهای اکونومیست اینهمه بلوا به پا میکنند؟
نخست، جلد ریبوس است[۱] و ریبوس دعوتنامهی رمزگشایی است: ذهن الگوساز در ابر صورت میبیند، در جلد مجله توطئه. دوم، تقویم: جلد درست وقتی میرسد که مردم هنوز با آمار سال گذشته آشتی نکردهاند و آمادهی ترسیدناند. سوم، نامِ نخبگان: هرچه از دروازهی نخبگان بیرون بیاید، گمان میرود نسخهی پنهانی هم داشته باشد. دانیل فرانکلین، سردبیر پیشین این سالنامه، نقل کرده که خوانندگان گاه مجله را ایلومیناتی میپنداشتند؛ محفل سریای که قیمتش روی جلد چاپ شده و اشتراک میفروشد، البته تازگی دارد.
چهارم، حافظهی گزینشی: در جلد ۲۰۱۷ که الهام از تاروت داشت، کسی پس از رویداد کارت معترضان زردپوش را به جلیقهزردها نسبت داد. پس از واقعه، هر تصویری پیشبینی بود؛ پیش از آن، هیچکدام. این فالگیری است که تعبیر را پس از رسیدن خبر مینویسد.
اما بلوا دربارهی مجله نیست؛ دربارهی ماست. جلد اکونومیست آزمون رورشاخ است[۲]: لکهای که هر کس ترس خودش را در آن میبیند. آزمون رورشاخ ده کارت دارد و «جهان پیش رو» ده مضمون؛ همین تصادف برای رمزگشایی مصمم کافی است که ثابت کند رورشاخ هم عضو همان محفل بوده. جلد اکونومیست ۲۰۲۷ هم، مثل پیشینیانش، پیش از آنکه درست دیده شود، تعبیر شده است.
در روزگاری که اعتماد به نهادها فرسوده شده، توطئه آرامبخشترین الهیات است: دستکم یک نفر مسئول است. ما سالی یک بار آینده را مثل کالا مصرف میکنیم، پرسشهایمان را به فهرستی دهتایی میسپاریم، و بعد از سردبیر میخواهیم هم پیشگو باشد هم مقصر.
اگر کسی پشت پرده نشسته بود، دستکم میشد او را نقد کرد. ترسناکتر این است که پشت پرده فقط یک سردبیر باشد، و او هم، مثل ما، نداند.

بیشتر از همین ستون: جاده ابریشم یخی؛ آینه بیقراری انسان؛ تنگه هرمز و اهورامزدا؛ اظهارنظر ایلان ماسک و جنگ روایتها.
پانویسها
- [۱] ریبوس. معمایی تصویری که واژه یا عبارتی را بهجای حروف، با تصویر و نماد بازمینمایاند؛ واژهی لاتین rebus یعنی «با چیزها». جلد «جهان پیش رو» از این جهت ریبوس است که بهجای تیتر و فهرست، مضمونهای سال را در یک تصویر پرتراکم از آدمها، اشیا و نمادها فشرده میکند و تعبیرش را به خواننده میسپارد. هر نماد میتواند به مضمونی اشاره کند، اما معمولاً برچسبی ندارد که بگوید به کدام. رسانهها هم آن را «جلد ریبوس» مینامند. ↩
- [۲] آزمون رورشاخ. آزمونی فرافکن که روانپزشک سوئیسی هرمان رورشاخ در ۱۹۲۱ منتشر کرد. ده کارت دارد با لکههای جوهر متقارن و مبهم (پنج سیاهوسفید، دو سیاهوقرمز و سه رنگی). از فرد میپرسند در لکه چه میبیند و فرض بر این است که چون خودِ لکه معنایی ندارد، پاسخ از دنیای درونی او پرده برمیدارد. اعتبار علمی آن بهعنوان ابزار تشخیصی از دههها پیش محل مناقشه است؛ یعنی از این نظر هم با جلد اکونومیست همخانواده است. ↩




