مرز بازرگان فقط یک نقطه عبور نیست؛ یکی از مهمترین گلوگاههای ترانزیت ایران به اروپا و حلقه اتصال دو شبکه حملونقل ایران و ترکیه است. هر ساعت توقف کامیون در این مرز، هزینهای است که در نهایت به تجارت، صادرات و زنجیره تأمین منطقه منتقل میشود. اکنون، در شرایطی که فشار بر مسیرهای زمینی افزایش یافته، ایران و ترکیه تلاش میکنند بخشی از این گره را از مسیر مذاکره باز کنند.
در همین چارچوب، به ابتکار انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران، نشست مشترک تشکلهای حملونقل دو کشور در مرز بازرگان برگزار شد؛ نشستی که در آن مجموعهای از مشکلات و مطالبات متقابل ایران و ترکیه، از نحوه پذیرش کامیونها و کنترلهای مرزی تا سوخت، کارنه TIR، بارگیری در بنادر و توسعه ظرفیت گذرگاهها، روی میز قرار گرفت.
در این نشست احسان ملکزاده، رئیس انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران، فرماندار ماکو، سرپرست سازمان منطقه آزاد ماکو، مسئولان گمرک و راهداری، نمایندگان دستگاههای اجرایی، اتاق بازرگانی و هیأت عالیرتبه انجمن حملونقل بینالمللی ترکیه (UND) حضور داشتند.
از استانبول تا بازرگان
ملکزاده با اشاره به روند شکلگیری این مذاکرات گفت: «پیش از جنگ رمضان، گفتوگوهایی میان تشکلهای بخش خصوصی دو کشور با هدف تسهیل تردد و حل مشکلات حملونقل آغاز شد. در ادامه، مسائل موجود در مرز بازرگان و سایر مرزهای مشترک ایران و ترکیه در جلسات متعدد بررسی و به دو دسته مسائل داخلی و مشکلات مربوط به طرف مقابل تقسیم شد.»
به گفته او، بخشی از مشکلات داخلی ایران در جلسات ستاد گذر و با حضور مسئولان عالی اجرایی کشور مطرح و برای آنها راهکارهایی تعیین شده است؛ اما همزمان، حل بخشی دیگر از گرهها نیازمند تصمیم و همکاری طرف ترکیهای است.
رئیس انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران میگوید در جریان مذاکرات، سه مطالبه اصلی ایران از ترکیه بهطور جدی مطرح شده است: افزایش ظرفیت پذیرش کامیونها، اجازه ورود کامیونهای خالی ایرانی به ترکیه برای بارگیری کالاهای ترانزیتی و استراتژیک و امکان بارگیری کامیونهای ایرانی از بنادر ترکیه.
این مطالبات در ابتدا با مقاومت طرف ترکیهای روبهرو شد و حتی برخی از آنها «خط قرمز» اعلام شد. با این حال، مذاکرات ادامه یافت و در دو نشست در ترکیه، طرف ترک مجموعهای ۱۲گانه از مطالبات خود را مطرح کرد.
۱۲ مطالبهای که روی میز آمد
مطالبات ترکیه عمدتاً حول افزایش امنیت و کنترل در سمت ایرانی مرز، جلوگیری از دخالت افراد غیرمجاز در عملیات گمرکی، اجرای اصل «اولین ورود، اولین خروج» برای کامیونهای دو کشور، لغو برخی اسناد و هزینههای مرزی، اصلاح وضعیت شرکتهای واسطه، تأمین سوخت کامیونهای ترکیهای، امکان بارگیری ناوگان ترک از نقاط مختلف ایران، توسعه سایر گذرگاههای مرزی و تسریع در تحویل کارنههای TIR متمرکز بود.
در میان این مطالبات، برقراری شرایط برابر در نوبتدهی کامیونهای ایرانی و ترکیهای و اجرای اصل FIFO از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه اختلاف رویه در پذیرش ناوگان دو کشور یکی از موضوعات مورد مناقشه در مرز بوده است.
طرف ترکیهای همچنین خواستار حذف یا اصلاح برخی هزینههای مرتبط با سوخت، عوارض جادهای و بازرسی ایکسری، رفع برخی محدودیتهای تردد کانتینری و تسریع در فرآیند تحویل اسناد TIR شده است.
پاسخ ایران؛ «بخش عمده مطالبات ترکیه انجام شده است»
اما شاید مهمترین خروجی نشست اخیر، به گفته ملکزاده، فاصله نهچندان زیاد میان مطالبات ترکیه و اقدامات انجامشده از سوی ایران باشد.
رئیس انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی تأکید کرد: «اغلب خواستههای طرف ترکیهای برای روانسازی ترانزیت و افزایش ظرفیت عبور، یا انجام شده یا تا پایان شهریورماه انجام خواهد شد.»
به این ترتیب، اکنون بخش مهمی از مذاکرات از مرحله طرح مشکل عبور کرده و وارد مرحله اجرای تعهدات شده است؛ مرحلهای که میزان موفقیت آن را نه صورتجلسهها، بلکه زمان واقعی توقف کامیونها در مرز مشخص خواهد کرد.
مرسین؛ مطالبه مهم ایران
در سوی دیگر میز مذاکره، ایران نیز مطالبات مشخصی دارد که یکی از مهمترین آنها، امکان بارگیری کامیونهای ایرانی از بنادر ترکیه، بهویژه بندر مرسین، است.
این موضوع برای شرکتهای ایرانی صرفاً یک امتیاز تجاری نیست؛ بلکه میتواند در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی و افزایش اهمیت مسیرهای زمینی، به ایجاد انعطاف بیشتر در شبکه حملونقل منطقه کمک کند.
طرف ترکیهای اعلام کرده است که این درخواستها را بررسی خواهد کرد.
از دیگر پیشنهادهای ایران:
• هماهنگسازی ساعات و شیفت کاری پرسنل گمرک در دو سوی مرز،
• ایجاد پسکرانه در محدوده گوربولاک و استفاده از آزمایشگاههای سیار برای کاهش توقف و هزینههای ناوگان اس
• هماهنگی ساعت کار دو سوی مرز، در ظاهر موضوعی ساده است، اما در عمل میتواند یکی از کمهزینهترین راهکارها برای کاهش زمان انتظار کامیونها باشد؛ زیرا توقف یک کامیون در یک سوی مرز در حالی که ظرفیت عملیاتی سوی دیگر محدود است، عملاً ظرفیت کل گذرگاه را کاهش میدهد.
گره TIR؛ اختلافی که هنوز باز نشده است
یکی از چالشهای جدی مطرحشده در نشست، نحوه اجرای کنوانسیون TIR و تفسیر مقررات آن در ترکیه بود.
حبیبپور، دبیر انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی، با اشاره به مشکلات کامیونهای ایرانی در حمل کالاهای صادراتی گفت که در برخی موارد، کارنه TIR مربوط به محمولههایی مانند خشکبار از سوی طرف ترکیهای پذیرفته نمیشود.
او این رویه را مغایر با مقررات کنوانسیون TIR دانست و تأکید کرد که چنین مشکلاتی میتواند کامیون و محموله را برای مدت طولانی در خاک ترکیه متوقف کند.
به گفته وی، در مواردی کامیونهای کشورهای ثالث، از جمله ناوگان بلغارستانی، پس از ورود به ترکیه در مسیر گوربولاک متوقف میشوند و برای دریافت پاسخ از آنکارا باید هفتهها و حتی ماهها منتظر بمانند.
در برخی پروندهها، این انتظار تا سه ماه و حتی در موردی تا شش ماه به طول انجامیده است.
دبیر انجمن، تفسیر ماده ۳۸ کنوانسیون TIR را یکی از منشأهای بروز این مشکلات دانست؛ مسئلهای که از نگاه بخش خصوصی ایران نیازمند گفتوگوی مستقیم و تعیین تکلیف روشن میان دو کشور است.
• از «مرز» تا «کریدور»
اهمیت این مذاکرات فراتر از کاهش صف کامیونها در بازرگان است. ایران و ترکیه در واقع درباره بخشی از یک کریدور بزرگتر مذاکره میکنند؛ کریدوری که اختلال در هر یک از حلقههای آن میتواند زمان و هزینه حمل کالا را در مقیاس منطقهای افزایش دهد.
نشست ۱۷ مرداد در بازرگان، ادامه مذاکراتی بود که پیشتر در استانبول آغاز شده بود و اکنون به سطح عملیاتی مرز رسیده است. حضور همزمان مسئولان دولتی، مدیران گمرک و راهداری، نمایندگان بخش خصوصی و تشکل حملونقل ترکیه نیز نشان میدهد که حل مسئله دیگر صرفاً در اختیار یک دستگاه یا یک طرف نیست.
اکنون توپ در زمین هر دو طرف است: ایران باید تعهدات اعلامشده خود را به اقدام عملی تبدیل کند و ترکیه نیز باید درباره مطالبات ایران، بهویژه بارگیری کامیونهای ایرانی از بنادر و حل مشکلات TIR، تصمیم روشن بگیر
موفقیت این مذاکرات را میتوان با یک معیار ساده سنجید: کامیونها چقدر کمتر منتظر میمانند؟
اگر توافقهای روی میز بتواند زمان توقف را کاهش دهد، بازرگان از یک گلوگاه پرهزینه به یک گذرگاه کارآمدتر تبدیل خواهد شد؛ در غیر این صورت، نشستهای متعدد دیگری نیز تنها به فهرست بلندبالای مشکلات مرزی اضافه خواهند شد.
هیات ترکیهای بدین شرح در این نشست حضور یافتند:
۱. ارگون بیلن نایب رئیس دوم انجمن حمل و نقل ترکیه
2. موتلوهان آکان نایب رئیس هیئت مدیره
3. آلپدوغان کاهرامان نایب رئیس هیئت اجرایی
4. کادیر چیرکین نایب رئیس هیئت اجرایی
5. ارسین شیمشک نماینده مرز و گوربولاک und
6. عمر کاراهان رئیس کار گروه گوربولاک
7. سینان رهبر نایبرئیس کارگروه منطقهای گوربولاک
8. ارکان جاببار رئیس کار گروه مرسین
9. ارمان ارکه نماینده دائم IRU در منطقه و خاورمیانه
10. رمضان آری کارشناس تجارت در اداره ترانزیت و تیر (TIR) از اداره کل گمرکات
11. جبار آلاداع مدیر گمرک کوربولاک
بیشتر بخوانید
هشدار فعالان صنعت حملونقل درباره کاهش تابآوری لجستیک ایران؛ از گرههای مرزی تا بحران کمبود کانتینر
چرا با وجود حذف صفهای مرز بازرگان، تجارت خارجی هنوز روان نشده است؟
