نسرین برزین
بخش قابل توجهی از تحلیلهای رایج درباره اقتصاد ایران و لجستیک همچنان بر محور «تحریم» متمرکز است؛ در حالیکه واقعیت امروز اقتصاد کشور فراتر از این چارچوب قرار دارد و نمیتوان تمام تحولات را صرفاً در قالب محدودیتهای خارجی توضیح داد. اقتصاد ایران اکنون وارد مرحلهای شده که در ادبیات اقتصاد سیاسی و لجستیک میتوان آن را «فرسایش ژئواکونومیک تدریجی» نامید؛ وضعیتی که در آن اقتصاد فرو نمیپاشد، تجارت متوقف نمیشود، بنادر فعالاند و جریان صادرات و واردات ادامه دارد، اما در عین حال هزینه بقا در اقتصاد بهصورت مستمر افزایش یافته و توان رقابت در سطح منطقهای و جهانی بهتدریج کاهش پیدا میکند.
اقتصاد ایران و مدیریت دشوار
این وضعیت در واقع تفاوت بنیادین میان «بحران ناگهانی» و «تحلیل رفتن تدریجی توان ملی» را آشکار میسازد؛ در بحرانهای ناگهانی، شوک بهصورت سریع و قابل مشاهده به ساختار اقتصاد وارد میشود و امکان سیاستگذاری واکنشی وجود دارد، اما در مدل فرسایشی، تغییرات آهسته، پیوسته و انباشتی هستند و دقیقاً به همین دلیل تشخیص و مدیریت آنها دشوارتر است. ایران امروز بیش از هر زمان دیگری با الگوی دوم مواجه است؛ الگویی که در آن ظاهر اقتصاد همچنان فعال است، اما زیرساختهای بهرهوری، رقابتپذیری و سرمایهگذاری بهتدریج در حال تضعیف هستند.
بیشتر بخوانید
افزایش شدید نرخ حملونقل کانتینری در پی بحران هرمز | جهش 100 تا 129 درصدی کرایهها
از نفت مصدق تا تنگه هرمز: تحلیل تاریخی اضطراب قدرتهای بزرگ در برابر حاکمیت ایران
در آستانه جنگ: تنشهای ایران و آمریکا چگونه میتواند بر اقتصاد کشورهای حوزه خلیج فارس تأثیر بگذارد؟
نشانههای این فرسایش اقتصاد ایران را میتوان در شاخصهای کلان نیز مشاهده کرد؛ تورم سالانه در بازهای حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد نوسان دارد، در حالیکه رشد سرمایهگذاری واقعی در برخی سالها به نزدیکی صفر یا حتی مقادیر منفی رسیده است. همزمان، خروج سرمایه در حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار در سال برآورد میشود و هزینه لجستیک در برخی صنایع به بیش از ۲۵ درصد قیمت تمامشده کالا میرسد؛ در حالیکه سهم ایران از تجارت جهانی همچنان کمتر از ۰.۵ درصد باقی مانده است. این ارقام در کنار یکدیگر نشان میدهند که مسئله صرفاً کمبود ظرفیت نیست، بلکه کاهش توان تبدیل ظرفیتهای موجود به مزیت اقتصادی پایدار است؛ بهعبارت دیگر، اقتصاد هنوز «وجود دارد»، اما کارایی آن در حال فرسایش تدریجی است.
در چنین چارچوبی، مقایسه با میانگین جهانی نیز اهمیت پیدا میکند؛ جایی که هزینه لجستیک در سطح بینالمللی معمولاً بین ۸ تا ۱۲ درصد ارزش کالا برآورد میشود، اما در برخی بخشهای اقتصاد ایران این عدد بهمراتب بالاتر است. این شکاف ساختاری نشان میدهد که ایران همچنان از موقعیت ژئوپلیتیکی و ظرفیتهای بالقوه قابل توجهی برخوردار است، اما مسئله اصلی در مرحله فعلی، نه «نبود ظرفیت»، بلکه «هزینه بالای فعالسازی ظرفیت» و کاهش تدریجی بازدهی آن در فرآیند تبدیل به ارزش اقتصادی است.
در سطح ژئواکونومیک، تنگه هرمز همچنان یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی جهان محسوب میشود و صرفاً یک مسیر دریایی معمولی نیست، بلکه بهعنوان یکی از شریانهای اصلی جریان انرژی در اقتصاد جهانی عمل میکند. بر اساس دادههای بینالمللی، روزانه حدود ۱۷ تا ۲۰ میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور میکند، نزدیک به ۲۰ درصد نفت جهان به آن وابسته است و حدود یکسوم تجارت LNG جهانی نیز از همین آبراه انجام میشود؛ به همین دلیل هرگونه اختلال در این مسیر، بهسرعت از سطح منطقهای فراتر رفته و به یک مسئله جهانی در حوزه انرژی و لجستیک تبدیل میشود.
در بحرانهای اخیر (۲۰۲۶)، این حساسیت ساختاری بهوضوح در بازار جهانی قابل مشاهده بود؛ بهگونهای که War Risk Premium از حدود ۰.۲۵ درصد به بیش از ۵ درصد افزایش یافت، هزینه بیمه نفتکشهای VLCC به حدود ۳ تا ۵ میلیون دلار در هر سفر رسید و نرخ برخی کرایههای نفتکش بیش از ۶۰ درصد افزایش پیدا کرد. همزمان، نرخ حمل کانتینری در برخی مسیرها بین ۳۰ تا ۵۰ درصد رشد داشت و قیمت جهانی نفت نیز با نوسانی بیش از ۱۵ درصد مواجه شد. این مجموعه تحولات نشان میدهد که در اقتصاد جهانی امروز، بازارها منتظر تحلیلهای سیاسی نمیمانند؛ بلکه بهصورت فوری و مستقیم به «ریسک» واکنش نشان میدهند و همین سازوکار است که اهمیت ژئواکونومی اقتصاد ایران را نسبت به صرف تحلیلهای سیاسی پررنگتر میکند.
منابع:
U.S. Energy Information Administration (EIA)
International Energy Agency (IEA)
OPEC Annual Statistical Bulletin
World Oil Transit Chokepoints Report (EIA)
International Chamber of Shipping (ICS)
UNCTAD Review of Maritime Transport
Drewry Shipping Consultants
Alphaliner
Container xChange Market Intelligence
World Bank Logistics Performance Index (LPI)
International Monetary Fund (IMF)
World Bank Iran Data
United Nations ESCAP Transport
UNDP Human Development Reports
Asian Development Bank (ADB) Transport Reports
Economic Cooperation Organisation (ECO)
Abu Dhabi Ports Group
Saudi Vision 2030
NEOM Project
Republic of Türkiye Ministry of Transport and Infrastructure
