وقتی پول ملی ذوب می‌شود، ترازنامهٔ بانک‌ها چرا زر می‌شود؟
وقتی ریال سقوط می‌کند، همه نمی‌بازند. در هر بحران ارزی دست‌کم یک ترازنامه هست که از آه مردم رنگ می‌گیرد. کیمیاگران قدیم عمری سوختند تا مس را زر کنند و نشد. بانک‌های ما راه ساده‌تری پیدا کرده‌اند: مس را همان‌جا که هست نگه می‌دارند و می‌گذارند ریال ارزان‌تر شود. زر خودبه‌خود از دل دفتر حسابداری بیرون می‌آید. بی‌کارخانه، بی‌وام به تولیدکننده، بی‌ریسک. فقط یک عدد در صفحهٔ نمایش بالاتر می‌رود.
ماجرا فنی‌تر از آن است که در کوچه و بازار گفته می‌شود، اما ساده‌تر از آن است که پیچیده‌اش کنند. بانک مرکزی نرخ تسعیر دارایی‌ها و بدهی‌های ارزی بانک‌ها را به نرخ حوالهٔ مرکز مبادله بسته است، نرخی حدود ۱۶۶ هزار و ۶۰۰ تومان که ۱۴۱ درصد بالاتر از سال گذشته است. بانکی که دارایی ارزی‌اش بیش از بدهی ارزی‌اش باشد، با هر پله که دلار بالا می‌رود، سود دفتری ثبت می‌کند. رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین هم همین را گفته است: بانک‌های بزرگ در سالی که کشور درگیر جنگ است، با سود تسعیر ارز سودآور شده‌اند. من نمی‌گویم همه‌شان چنین موقعیتی را عمداً ساخته‌اند. ولی دفتر حساب نیت نمی‌شناسد. عدد را می‌بیند و جمع می‌زند.
۸ مهر بانک مرکزی دستور داد هیچ بانکی برای خرید طلا، ارز و رمزارز وام ندهد. به شهروند گفته‌اند سپر نخر. اما ترازنامهٔ همان بانک‌ها، به حکم موقعیت ارزی‌شان، خود یک شرط‌بندی ضمنی روی دلار است. مردم را از پناه‌بردن به دلار منع می‌کنیم، در حالی که سیستمی که منع می‌کند از بالا رفتن دلار نفع می‌برد. این نه توطئه است و نه حتی ریاکاری آگاهانه. اسمش ناترازی است، و ناترازی میراثی است که سال‌ها پیش بذرش کاشته شد.
مرکز پژوهش‌های مجلس سال‌ها پیش از تخطی گستردهٔ بانک‌ها از نسبت‌های احتیاطی هشدار داده بود. دیوان محاسبات نشان داد بخشی از کسری نقدینگی بانک‌ها از اضافه‌برداشت از بانک مرکزی به بازار بین‌بانکی کوچ کرده و متوسط روزانهٔ آن از ۶۳ هزار میلیارد تومان در اسفند ۱۴۰۳ به ۳۷۹ هزار میلیارد در اسفند ۱۴۰۴ رسیده است. رئیس‌کل بانک مرکزی خودش گفته است بخش عمدهٔ تورم کشور از خلق نقدینگی توسط بانک‌ها می‌آید. یعنی بیماری را بیمار می‌شناسد و پزشک هم می‌داند. اما نسخه‌ای که نوشته شده، بخشی‌اش را از جیب بیمار می‌پردازد: وقتی ترازنامه با سقوط پول ملی ترمیم شود، هزینهٔ درمان را کسی می‌دهد که پولش همان پول ملی است.
آن کس را در همین شهر می‌شود دید. بازنشسته‌ای که سپرده‌اش را در بانک گذاشته چون می‌گفتند امن‌ترین جاست، و حالا سود بانکی‌اش در برابر تورم نزدیک به ۹۰ درصد (مرکز آمار ۸۹٫۸ درصد، بانک مرکزی ۸۳٫۸ درصد) هر ماه باریک‌تر می‌شود. همتی به صراحت گفته افزایش نرخ سود، به‌دلیل ناترازی جدی شبکهٔ بانکی، فعلاً شدنی نیست. معنای ساده‌اش این است که سپرده‌گذار هر روز اندکی فقیرتر می‌شود تا ترازنامهٔ بانک اندکی سالم‌تر دیده شود. دختری که ازدواجش را به بهار بعد انداخته و پدری که فهرست دارو را قیچی می‌کند. مردم سه بار می‌پردازند: بار اول به‌عنوان سپرده‌گذاری که سودش در تورم آب می‌شود، بار دوم به‌عنوان خریداری که دلار ۲۶۹ هزار تومانی را در قیمت نان و دارو و لوازم خانه می‌بیند، و بار سوم به‌عنوان شهروندی که فاتورهٔ نهایی هر نجات بانکی را، به هر شکل که چاپ شود، در جیب خودش پیدا می‌کند. تنگنا اینجاست: کسی که نمی‌تواند از دلار بگریزد، چون وام خرید دلار هم ممنوع شده، و نمی‌تواند در ریال بماند، چون ریال ذوب می‌شود.
انصاف حکم می‌کند بگویم همه‌چیز سیاه نیست. رشد نقطه‌به‌نقطهٔ نقدینگی از ۵۴٫۴ درصد در مرداد به ۵۱٫۶ درصد در شهریور رسیده و بانک مرکزی ریپوی پذیرفته‌شده را از متوسط ۳۰۴٫۵ همت در ۱۴۰۴ به ۱۲۲٫۶ همت در ۱۴۰۵ کاهش داده است. کسی که این را سخت‌گیری می‌نامد بی‌انصاف نیست. اما سخت‌گیری از در جلو و گشاده‌دستی از در پشت، انضباط نیست؛ نمایش انضباط است. در همان حال بنگاه‌ها زیر فشارند: تأمین ارز وزارت صمت از حدود ۸٫۵ به ۴٫۵ میلیارد دلار رسیده و صادرات نفت، به نقل از رویترز، از حدود دو میلیون بشکه در روز به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه سقوط کرده است. اقتصادی که درآمد ارزی‌اش خشکیده، پول ملی‌اش را هم باید سپر دست‌ها کند، نه سکوی سود.
به‌گمانم سه ماه پیش رو سه راه دارد و هر سه به یک گره می‌رسند. اگر وضعیت «نه جنگ، نه صلح» ادامه یابد، تورم نقطه‌ای پایان سال حدود ۸۰ درصد برآورد می‌شود. اگر محاصره سخت‌تر شود، به حدود ۹۹ درصد می‌رسد. اگر گشایشی پایدار پیش بیاید، می‌شود به دلار ۱۷۰ تا ۲۱۰ هزار تومانی امیدوار بود، البته با یک فاز اصلاحی کوتاه در میانه. در دو مسیر نخست، هر پلهٔ بالارفتن دلار هم جیب مردم را کوچک‌تر می‌کند و هم سود دفتری بانک‌های دارای موقعیت ارزی مثبت را بزرگ‌تر. این همسویی معکوس تا زمانی که قاعده عوض نشود، شکستنی نیست.
قاعده را می‌شود عوض کرد، و دشوارتر از آن چیزی نیست که برای تحمیل ممنوعیت وام طلا و دلار به مردم انجام شد. سود حاصل از تسعیر را می‌شود از تقسیم میان سهامداران و پاداش مدیران جدا کرد و در حساب‌های سرمایه‌ای نگه داشت تا کفایت سرمایه و حقوق سپرده‌گذاران را ببندد. می‌شود موقعیت باز ارزی هر بانک را، بانک‌به‌بانک، به‌صورت عمومی منتشر کرد، چون آنچه روشنایی نبیند، ریسک می‌شود. و می‌شود به سپرده‌های کوچک نرخی داد که دست‌کم تا اندازه‌ای با تورم بجنگد، تا بانک مرکزی بتواند ناترازی را از ترازنامهٔ بانک‌ها بزداید، نه از قدرت خرید مردم.
پول، در ریشه اعتماد متبلور است. بانک نهادی است که این اعتماد را پاس می‌دارد، و همین پاس‌داشتن سرمایهٔ اصلی‌اش است. بانکی که از فرسایش اعتماد سود می‌برد، شاخه‌ای را که بر آن نشسته می‌برد. کیمیاگری که زر را از ذوب‌شدن مس بسازد، سرانجام همان‌جا ورشکسته می‌شود که مس تمام می‌شود.
- مهر، مشرق، جوان آنلاین، دیدبان ایران: «همتی: با کنترل نقدینگی و اختیارات قانونی، بازار ارز مدیریت می‌شود» (۱۳ مهر ۱۴۰)
- باشگاه خبرنگاران جوان: «رئیس کل بانک مرکزی از کاهش بیشتر در رشد نقدینگی خبر داد» (۱۳ مهر ۱۴۰۵)
- عصر ایران: «همتی: فعالیت اقتصادی در کشور متوقف نشده است؛ برای کنترل تورم برنامه داریم»
- رکنا: گفت‌وگوی ویژهٔ خبری با رئیس کل بانک مرکزی (۲۸ مرداد ۱۴۰۵)
- رکنا و بورس‌پرس: «بیانیهٔ بانک مرکزی دربارهٔ تحولات اخیر بازار ارز» (۱۰ مهر ۱۴۰۵)
- رکنا: «بانک مرکزی ضوابط جدید تأمین ارز از محل سپرده دیگران و خود را ابلاغ کرد» (۵ مهر ۱۴۰۵)
- نبض قیمت: «بخشنامه‌های مهم اقتصادی» دربارهٔ ممنوعیت تسهیلات خرید طلا و ارز (۱۱ مهر ۱۴۰۵)
- باشگاه خبرنگاران جوان و راهبرد معاصر: «اطلاعیهٔ بانک مرکزی در خصوص ادعای مطرح‌شده دربارهٔ ذخایر ارزی» (۳۱ مرداد ۱۴۰۵)
- فرارو و اقتصادنیوز: گفت‌وگو با مشاور ارزی بانک مرکزی
- زومان: «نرخ جدید محاسبهٔ ارز بانک‌ها اعلام شد» (۲۹ شهریور ۱۴۰۵)
- تجارت‌نیوز: «میانگین ماهانهٔ حراج‌های بازار باز در سال ۱۴۰۵»
- دیدبان ایران: «گزارش دیوان محاسبات از افزایش اضافه‌برداشت بانک‌ها» (۶ مرداد ۱۴۰۵)
- مرکز پژوهش‌های مجلس، به نقل از دنیای اقتصاد: گزارش دربارهٔ تخطی بانک‌ها از نسبت‌های نظارتی
- دنیای اقتصاد، به نقل از شفقنا: «بانک مرکزی چگونه به دنبال تأمین منابع دلاری برای نیازهای سال ۱۴۰۵ است؟»
- اقتصاد ۲۴: دو گزارش دربارهٔ سناریوهای تورم و دلار نیمهٔ دوم ۱۴۰۵
- رویداد ۲۴: «۳ سناریوی دلار در نیمهٔ دوم ۱۴۰۵»
- تابناک: «۳ سناریو برای قیمت دلار تا پایان اسفند ۱۴۰۵»
- عصر ایران: «اقتصاد ایران در نیمهٔ دوم ۱۴۰۵؛ نااطمینانی به اصلی‌ترین ریسک کشور تبدیل شده است»
- اقتصادنیوز: «پیش‌بینی دلار ۲۴۰ هزار تومانی در سال ۱۴۰۵» و «قیمت دلار امروز ۱۴ مهر ۱۴۰۵»
- فرارو: «علت افزایش قیمت دلار در مهر ۱۴۰۵»
- سرپوش: «مردم در کجای معادلهٔ آرایش جدید قرار دارند؟»
- راهبرد معاصر: «لزوم آرایش جنگی سیاست‌های اقتصادی دولت» (۱۴ مهر ۱۴۰۵)
- تجارت‌نیوز: «قیمت طلای جهانی امروز ۱۴ مهر ۱۴۰۵»
