نسرین برزین
مرز بازرگان، مهمترین دروازه زمینی ایران به ترکیه و اروپا، سالهاست به عنوان یکی از حیاتیترین شریانهای تجارت خارجی کشور شناخته میشود؛ گذرگاهی که هر اختلال در آن، بهطور مستقیم بر صادرات، واردات و ترانزیت ایران اثر میگذارد.
اما آنچه امروز در بازرگان دیده میشود، دیگر صرفاً صفهای طولانی کامیونها یا ازدحام مرزی نیست. این صفها به نشانهای از یک اختلال ساختاری عمیقتر در نظام ترانزیتی کشور تبدیل شدهاند؛ اختلالی که در صورت تداوم، میتواند سایر مرزهای کلیدی ایران از جمله اینچهبرون، سرخس، نوردوز، رازی و سرو را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
بحران فراتر از مرز؛ مسئله مدیریت کریدور
در ظاهر، مسئله توقف کامیونها در مرز بازرگان دیده میشود، اما تحلیل دقیقتر نشان میدهد که چالش اصلی در نوع نگاه به ترانزیت نهفته است. ایران همچنان بخش مهمی از نظام لجستیکی خود را بر «مدیریت مرز» استوار کرده، در حالی که رقبا به سمت «مدیریت کریدور» حرکت کردهاند.
در مدل کریدوری، تمرکز از نقطه مرزی برداشته شده و به کل مسیر حملونقل از مبدأ تا مقصد منتقل میشود؛ موضوعی که در غیاب آن، هر گلوگاه مرزی میتواند به یک نقطه شکست کامل (Single Point of Failure) تبدیل شود.
بازرگان؛ گلوگاه راهبردی تجارت ایران
بر اساس آمارهای موجود، روزانه صدها کامیون از مرز بازرگان عبور میکنند و در برخی دورهها این رقم به بیش از ۸۰۰ کامیون در روز رسیده است. در نیمه نخست برخی سالها نیز حجم تردد سالانه از ۱۵۰ هزار کامیون فراتر رفته است.
با این حال، اهمیت واقعی این مرز نه در حجم تردد، بلکه در میزان وابستگی تجارت زمینی ایران به آن است؛ وابستگیای که در شرایط اختلال، کل زنجیره تأمین را دچار توقف میکند.
هزینه پنهان صفها؛ از خواب سرمایه تا بیاعتمادی تجاری
صفهای چند کیلومتری کامیونها تنها بخش قابل مشاهده بحران هستند. در یک سناریوی فرضی، اگر ۱۵۰۰ کامیون با ارزش متوسط ۷۰ تا ۱۰۰ هزار دلار در صف متوقف شوند، بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون دلار کالا عملاً از چرخه اقتصادی خارج میشود.
اما خسارت واقعی فراتر از این اعداد است؛ از بین رفتن اعتبار زمانی در بازارهای بینالمللی. در تجارت جهانی امروز، «قابلیت پیشبینی زمان تحویل» به اندازه هزینه حمل اهمیت دارد و عدم اطمینان، مسیرهای جایگزین را فعال میکند.
بیشتر بخوانید
مرز بازرگان نیازمند توجه جدی حاکمیت است
پاکستان شش مسیر ترانزیتی به ایران را فعال کرد؛ تقویت نقش گوادر در تجارت منطقهای
ترکیه خوشحال، ایران نگران، ارمنستان مردد؛ ماجرای زنگزوررقبا در حال شتاب؛ رشد کریدور میانی
در حالی که ایران با چالشهای مرزی دستوپنجه نرم میکند، کریدور میانی (Middle Corridor) رشد قابل توجهی را تجربه کرده است. حجم بار این مسیر از حدود ۸۴۰ هزار تن در سال ۲۰۲۱ به حدود ۴.۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ رسیده است.
همزمان، زمان حملونقل در این کریدور نیز از حدود ۳۸ تا ۵۸ روز به ۱۹ تا ۲۳ روز کاهش یافته است؛ نشانهای روشن از تمرکز رقبا بر کاهش زمان و افزایش قابلیت پیشبینی.
ریشههای بحران؛ سه سطح کلیدی
کارشناسان ریشه مشکلات بازرگان را در سه سطح بررسی میکنند:
۱. زیرساخت: کمبود تجهیزات، محدودیت پایانهها، پارکینگها و سامانههای بازرسی
۲. مدیریت: تعدد نهادهای تصمیمگیر و نبود مسئولیت واحد در فرآیند ترانزیت
۳. حکمرانی کریدور: نبود نگاه یکپارچه به زنجیره حملونقل و تمرکز صرف بر نقطه مرزی
تجربه ترکیه؛ نگاه کریدوری به جای نگاه مرزی
ترکیه طی سالهای اخیر با سرمایهگذاری گسترده در بنادر، راهآهن و دیجیتالیسازی گمرک، رویکرد خود را از «کنترل مرز» به «مدیریت ریسک زنجیره تأمین» تغییر داده است.
در این کشور، تمرکز بر پیشبینیپذیری، امنیت دادهها و کنترل هوشمند جریان کالا است؛ در حالی که در ایران همچنان بخش عمدهای از تمرکز بر رفع مشکلات نقطهای در مرز قرار دارد.
راهکارها؛ از مرز تا کریدور
کارشناسان مجموعهای از راهکارهای عملیاتی را پیشنهاد میکنند که در بسیاری از کریدورهای موفق جهان اجرا شدهاند:
- ایجاد Green Lane برای شرکتهای خوشسابقه
- اجرای Time Slot برای مدیریت ورود کامیونها
- توسعه Dry Port و انتقال تشریفات به داخل کشور
- راهاندازی Twin Border برای کنترل مشترک مرزی
- ایجاد Corridor Control Tower برای پایش لحظهای کل شبکه ترانزیتی
- تقویت حملونقل ترکیبی بهویژه نقش ریل در کنار جاده
آزمون بزرگ بازرگان
با وجود ثبت بیش از ۱۴.۳ میلیون تن ترانزیت جادهای در سال ۱۴۰۲، ایران همچنان با چالش تبدیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود به مزیت اقتصادی پایدار مواجه است.
بازرگان امروز تنها یک مرز نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش توان حکمرانی ترانزیتی ایران است. آزمونی که نتیجه آن مشخص خواهد کرد آیا موقعیت جغرافیایی کشور میتواند به ثروت پایدار تبدیل شود یا همچنان در صفهای طولانی کامیونها متوقف خواهد ماند.
