بازار خودروهای تجاری شامل کامیونها، کامیونتها و اتوبوسها، بهعنوان یکی از شاخصهای کلیدی توسعه اقتصادی و زیرساختی کشورها، در سالهای اخیر شاهد تحولات ساختاری مهمی در منطقه خاورمیانه، ایران، ترکیه و آسیای میانه بوده است. افزایش پروژههای زیرساختی، رشد تجارت منطقهای، نوسازی ناوگان فرسوده و ورود برندهای چینی، مهمترین عوامل شکلدهنده رقابت جدید در این بازار بهشمار میروند.
کشورهای خلیج فارس؛ رشد پایدار با محوریت پروژههای زیرساختی
بازار خودروهای تجاری در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و بحرین در سال ۲۰۲۴ ارزشی حدود ۱۷.۱۷ میلیارد دلار داشته و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ به ۲۳.۴۹ میلیارد دلار برسد؛ رشدی با نرخ مرکب سالانه ۵.۳۶ درصد.
در این منطقه، کامیونهای سبک و نیمهسنگین بیشترین سهم فروش را دارند، زیرا پاسخگوی نیاز پروژههای عمرانی، حملونقل شهری و توزیع منطقهای هستند. کامیونهای سنگین و اتوبوسها نیز سهم قابلتوجهی دارند، اما تمرکز بازار بر ناوگان سبکتر است. برندهای اروپایی و آمریکایی همچون Volvo، Mercedes-Benz، MAN، Scania و Iveco همچنان بازیگران اصلی بازار هستند، هرچند برندهای چینی با قیمت رقابتی و شرایط فروش منعطف، بهتدریج در حال افزایش سهم خود هستند.
ایران؛ ترکیب تولید داخلی و نفوذ گسترده برندهای چینی
بازار خودروهای تجاری ایران شرایطی متفاوت دارد. سن بالای ناوگان، نیاز فوری به نوسازی و محدودیتهای وارداتی ناشی از تحریمها، ساختار رقابتی خاصی ایجاد کرده است. پیشبینی میشود مجموع فروش خودروهای تجاری ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۳.۳ هزار دستگاه برسد که از این میزان، حدود ۹ هزار دستگاه مربوط به کامیونهای سنگین است.
در بخش تولید داخلی، شرکتهایی مانند Iran Khodro Diesel، Saipa Diesel و Rakhsh Khodro فعالاند. ایرانخودرو دیزل با سهمی بین ۶۰ تا ۷۰ درصد، بزرگترین بازیگر این بازار محسوب میشود.
در کنار تولید داخلی، برندهای چینی حضوری پررنگ دارند. برای نمونه، محصولات مونتاژی برند JAC Motors در بخش کامیونتهای سبک حدود ۲۴ درصد سهم بازار را در اختیار دارند. همچنین سهم کلی برندهای چینی از واردات خودرو به ایران حدود ۶۰ درصد برآورد میشود. قیمت رقابتی، امکان مونتاژ داخلی، دسترسی بهتر به قطعات و محدودیت حضور برندهای اروپایی و آمریکایی از مهمترین دلایل رشد نفوذ چینیها در ایران است.
ترکیه؛ بازار توسعهیافته با برتری برندهای اروپایی
ترکیه بهعنوان یک هاب حملونقل منطقهای، بازاری بالغ و رقابتی دارد. ارزش بازار خودروهای تجاری این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۹.۳۴ میلیارد دلار برآورد شده و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۰ به ۲۴.۷۲ میلیارد دلار برسد. کامیونتها و کامیونهای سنگین بخش عمده بازار را تشکیل میدهند و اتوبوسها سهم کمتری دارند.
در این بازار، برندهایی نظیر Ford، Renault Trucks و مرسدسبنز حضور گستردهای دارند و سهم برندهای چینی محدود باقی مانده است. زیرساختهای گسترده جادهای، صادرات صنعتی و موقعیت ترانزیتی ترکیه، مهمترین محرکهای تقاضا در این کشور هستند.
آسیای میانه؛ میدان رقابت تازه برای چین
بازار آسیای میانه شامل قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان به دلیل پروژههای زیرساختی و توسعه شبکههای حملونقل، روندی رو به رشد دارد. در این منطقه کامیونهای سنگین بیشترین سهم را دارند. برندهای اروپایی و روسی همچنان فعالاند، اما برندهای چینی با سرعت در حال افزایش سهم بازار خود هستند و در برخی کشورها حتی به سهمهای بالای ۶۰ درصد در بخش کامیونهای سنگین دست یافتهاند.
رقابت برندها؛ تغییر موازنه جهانی
تحلیل روند منطقهای نشان میدهد در بازارهای توسعهیافتهتر مانند ترکیه و کشورهای خلیج فارس، برندهای اروپایی و آمریکایی همچنان جایگاه غالب دارند؛ اما در بازارهای نوظهور مانند ایران و بخشهایی از آسیای میانه، برندهای چینی با اتکا به قیمت پایینتر، تامین مالی منعطف و شبکه خدمات در حال گسترش، سهم قابلتوجهی کسب کردهاند.
این تغییر موازنه، بیانگر تحول ساختاری در صنعت خودروهای تجاری است؛ جایی که چین به تأمینکننده اصلی بازارهای در حال توسعه تبدیل شده و رقابت با برندهای سنتی اروپایی و آمریکایی وارد مرحله تازهای شده است.
جمعبندی
بازار خودروهای تجاری در منطقه مورد بررسی، تحت تاثیر رشد زیرساختها، نوسازی ناوگان، تحولات ژئواقتصادی و ورود بازیگران جدید قرار دارد. در حالیکه بازارهای توسعهیافته بر کیفیت، فناوری و استانداردهای زیستمحیطی تمرکز دارند، بازارهای نوظهور بیشتر به قیمت و دسترسی اهمیت میدهند. روند فعلی نشان میدهد سهم برندهای چینی در حال افزایش است و رقابت میان بازیگران سنتی و نوظهور در سالهای آینده شدت بیشتری خواهد گرفت.
منابع
1. GlobeNewswire – GCC Heavy Commercial Vehicle Market Report 20252. Statista – Commercial Vehicles Iran3. En.wikipedia – Iran Khodro Diesel4. Marklines – Automotive Sales in Turkey 20235. IndexBox – Truck Market Middle East 20246. Digiato – سهم برندهای چینی در واردات خودرو ایران7. Khodrobank – بازار کامیونتهای سبک در ایران8. Forbes – Chinese Expansion in Car Market Middle East9. Reuters – FAW Trucks Sales in Middle East10. Global Fleet – China Leads Commercial Vehicle Exports
