گسترش استفاده از «کشتیهای تاریک» یا موسوم به «ناوگان سایه» برای انتقال نفت تحریمشده ایران و روسیه، به یکی از مهمترین چالشهای امنیت دریایی و لجستیک انرژی در جهان تبدیل شده است. بر اساس یک تحلیل تخصصی منتشرشده در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶، این ناوگان با خاموشکردن یا دستکاری سامانههای شناسایی خودکار (AIS)، پنهانسازی مالکیت واقعی و فعالیت بدون پوشش بیمهای معتبر، نقش محوری در تداوم صادرات نفت تحریمشده به بازارهای آسیایی ایفا میکند.
این گزارش که توسط پروفسور روهان گوناراتنا منتشر شده، نشان میدهد چین بهرغم تحریمهای ایالات متحده، حدود ۹۰ درصد از صادرات نفت خام دریابرد ایران را خریداری میکند و همزمان پس از آغاز جنگ اوکراین، به بزرگترین واردکننده نفت روسیه تبدیل شده است. در کنار چین، هند نیز با هدف تأمین امنیت انرژی و حفظ استقلال راهبردی خود، واردات نفت تخفیفدار روسیه را بهطور چشمگیری افزایش داده است؛ روندی که به تقویت مسیرهای دریایی پرریسک و رشد ناوگان سایه در آبهای آسیا انجامیده است.
بر اساس این تحلیل، ناوگان سایه ایران و روسیه عمدتاً از نفتکشهای سالخورده با عمر عملیاتی بالا تشکیل شده است؛ کشتیهایی که اغلب فاقد بیمه معتبر بینالمللی بوده و تحت پرچمهای مصلحتی فعالیت میکنند. این ویژگیها، علاوه بر افزایش ریسک ایمنی دریانوردی، احتمال بروز فجایع زیستمحیطی در صورت بروز حادثه را نیز تشدید میکند.
نقطه عطف تحولات اخیر، حمله پهپادهای دریایی اوکراین در ۲۸ نوامبر ۲۰۲۵ به دو نفتکش منتسب به ناوگان سایه در دریای سیاه بود؛ حملهای که در منطقه انحصاری اقتصادی ترکیه رخ داد. هرچند این کشتیها در زمان حمله فاقد محموله نفتی بودند و از وقوع آلودگی گسترده جلوگیری شد، اما این رویداد پیامدهای امنیتی گستردهای به همراه داشت. تحلیلگران معتقدند این حمله نشان داد که شناورهای تجاری، بهویژه کشتیهای فعال در ناوگان سایه، به بخشی از درگیریهای نامتقارن و «منطقه خاکستری» در دریاها تبدیل شدهاند.
در گزارش مورد اشاره تأکید شده است که ادامه این روند میتواند دامنه تنشها را از دریای سیاه به مدیترانه شرقی، اقیانوس هند و حتی منطقه هند–آرام گسترش دهد. در چنین شرایطی، کشتیهای تجاری نهتنها ابزار حملونقل انرژی، بلکه اهداف بالقوه در منازعات ژئوپلیتیکی خواهند بود؛ موضوعی که قواعد سنتی امنیت دریایی را با چالش جدی مواجه کرده است.
از منظر اقتصادی، سودآوری بالای نفت تحریمشده، محرک اصلی تداوم فعالیت ناوگان سایه به شمار میرود. اختلاف قیمت قابلتوجه میان نفت تحریمشده و قیمتهای رسمی بازار، انگیزهای قوی برای دور زدن محدودیتهای بینالمللی ایجاد کرده است. این سودآوری، نهتنها به حفظ ناوگان موجود انجامیده، بلکه احتمال گسترش آن از طریق خرید نفتکشهای فرسوده و خروجی از ناوگانهای رسمی را نیز افزایش داده است.
در بخش پایانی تحلیل، نویسنده هشدار میدهد که با تداوم این شرایط، احتمال افزایش حملات هدفمند، خرابکاریهای دریایی و حتی بروز حوادث زیستمحیطی گسترده وجود دارد. به همین دلیل، بهرهگیری از فناوریهای نوین فضایی تجاری، دادههای ماهوارهای، پایش رفتاری کشتیها و تحلیلهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به یکی از ارکان اصلی مدیریت ریسک و امنیت دریایی در جهان چندقطبی و پرتنش امروز تبدیل شده است.
این گزارش نتیجه میگیرد که «کشتیهای تاریک» دیگر پدیدهای حاشیهای در حملونقل انرژی نیستند، بلکه به بخشی ساختاری از معادلات ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی جهان بدل شدهاند؛ پدیدهای که آینده لجستیک دریایی و حکمرانی بر دریاها را بهشدت تحت تأثیر قرار خواهد داد.
منبع:
تحلیل «Mitigating Maritime Risks: Mapping Dark Ships from Russia and Iran to India and China»
نویسنده: پروفسور روهان گوناراتنا – ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶
